VĂN XƯƠNG CÁC

BIỂU TƯỢNG VĂN HỌC

VÙNG ĐỒNG BẰNG

SÔNG CỬU LONG

 

bài của

LÊ CẦN THƠ

(Houston, Texas, Hoa Kỳ)

 

Tháng 6 năm 1986 tôi có dịp sang Vĩnh Long. Anh Nguyễn Bạch Dương và Việt Chung Tử là bạn văn nghệ quen biết từ trước năm 1975 đă đưa tôi đi thăm Văn Xương các - một nơi nổi tiếng về văn học nằm ngay trong ḷng thị xă Vĩnh Long trên một trăm năm nay.

Văn Xương các c̣n có tên Thơ lầu, Tụy Văn lâu và có lúc dân gian c̣n gọi thêm cái tên: đền Phan Thanh Giản, nằm trong khu vực Văn Thánh miếu, nơi thờ Đức Khổng Tử tại làng Long Hồ, nay thuộc phường 4 thị xă Vĩnh Long. Theo tài liệu của anh Việt Chung Tử, được biết, sau khi thực dân Pháp đánh chiếm 3 tỉnh miền Đông: Biên Hoà, Gia Định, Định Tường (1859) và cuộc điều đ́nh xin chuộc lại 3 tỉnh miền Đông của vua Tự Đức triều Nguyễn do Phan Thanh Giản cầm đầu đoàn sứ sang Pháp bị thất bại (1863), thực dân Pháp bắt đầu đặt guồng máy cai trị trên phần đất chiếm đóng.

Nhận thấy miền Đông đă rơi vào thực dân Pháp, Văn Thánh miếu ở Gia Định, nơi tiêu biểu cho văn hoá phía Nam bị Pháp khống chế và Bạch Mai Thi Xă do Tôn Thọ Tường thao túng. Lúc bấy giờ, các sĩ phu và người dân yêu nước tị địa về 3 tỉnh miền Tây c̣n lại. Với tinh thần bất khuất quyết giữ ǵn mảnh đất c̣n lại làm chỗ dựa cho ḷng yêu nước của toàn dân về mặt văn hoá, phát huy các đức tính: trung cang, nghĩa khí, mà Khổng giáo là tư tưởng chính thống lúc bấy giờ, Kinh lược sứ Phan Thanh Giản cùng Huấn đạo Nguyễn Thông và sự góp sức của các cựu trào 3 tỉnh Vĩnh Long (các quan phủ, huyện, thương biện, cử nhơn, tú tài, học sinh, hội biện và hương chức làng xă các địa phương...), An Giang (Án sát sứ Phạm Hữu Chánh - có tài liệu gọi là Phạm Viết Chánh), Hà Tiên (Tuần vũ Lê Nguyễn)... xây cất một Văn Thánh miếu mới ở Vĩnh Long, khởi công từ năm Giáp tí 1864 đến năm Bính dần 1866 mới hoàn thành. Trong khu vực Văn Thánh miếu vừa xây cất có cất thêm một Thơ lầu c̣n gọi là Tụy Văn lâu, nơi chứa sách, đọc thơ và b́nh văn. Phan Thanh Giản và Nguyễn Thông đóng vai tṛ là những chủ soái về mặt văn hoá và văn học trong vùng. Về sau khu vực nầy xứng đáng mang biểu tượng văn học vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Lúc ban đầu, Thơ lầu cất bằng gỗ lá, gồm một căn hai chái theo kiểu bánh ếch, bên trên có gác, nền vuông vức 12 mét (diện tích 144 mét vuông). Đến năm 1914 được trùng tu lại nền gạch, xây tường, lợp ngói ống và mang tên Văn Xương các. Trên gác thờ 3 vị Văn Xương Đế quân (thần văn học):

Cửu thiên Khai hoá Văn Xương tử đồng đế quân (ở giữa).

Cửu thiên Tuyên hoá Văn Xương khôi đẩu tinh quân (bên trái).

Cửu thiên Dương hoá Văn Xương kim giáp tinh quân (bên phải).

Sau biến cố 30-4-75 các bài vị của các vị Văn Xương Đế quân và phần nhiều các bài vị khác thờ tại đây đều bị thất lạc.

Bên dưới ở căn giữa thờ cụ Vơ Trường Toản và sau này thờ cụ Phan Thanh Giản khi cụ mất. Ảnh cụ Phan Thanh Giản mặc triều phục uy nghi, do họa sĩ Philippe Trân vẽ. Khánh thờ chạm trổ khéo léo, sơn son thếp vàng. Phía ngoài có đôi câu đối:

Hoàng phong xử sĩ thanh cao lăo

Tự hiệu thơ sanh tiết liệt thần

Câu trên nói về cụ Vơ Trường Toản được vua Gia Long phong là "Sùng Đức xử sĩ". Cụ là một ông thầy thanh cao của xứ Gia Định, đă đào tạo nhiều nhân tài tên tuổi như Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tĩnh... Khi 3 tỉnh miền Đông bị Pháp chiếm đóng, Phan Thanh Giản và Nguyễn Thông bốc mộ cụ từ Gia Định về di táng ở Bến Tre và đem bài vị thờ ở Văn Xương các. Câu sau nói về cụ Phan Thanh Giản, một Kinh lược đại thần tự sát khi mất thành Vĩnh Long và khiêm tốn dặn ḍ con cháu đề bia mộ "Người học tṛ già họ Phan". Cụ Phan được phong là "Đoan túc dực trung hưng tôn thần" dưới thời Bảo Đại (1933).

Chái bên trái, bàn thờ các vị:

Đốc bộ đường (Tổng đốc) Trương Văn Uyển.

Bố chánh sứ Nguyễn Văn Nhă.

Án sát sứ Vơ Doăn Thanh.

Đốc học đường Nguyễn Thông.

Chái bên phải, bàn thờ các vị:

Tri phủ Định Viễn Lê Văn Khiêm.

Tri phủ Định Viễn Nguyễn Tống Minh.

Giáo thọ Hoằng Trị Nguyễn Tú Mẫn.

Tổng đốc Thuận Khánh Nguyễn Mục Như (Nguyễn Văn Phong).

Bên trong Văn Xương các có các câu đối tiêu biểu:

Công cán tam triều cảnh cảnh điền mô chiêu á thánh,

Đức tùy bách tánh dương dương tiết liệt sắc phong thần.

Đức hạnh văn chương chiêu Thánh giáo,

Thông minh tài liệu dũ Nho phong.

Ông Cao Minh Dũng dịch:

Ba triều công nghiệp, khuôn mẫu chói chang theo gương á thánh,

Trăm họ ơn đức, khí tiết mênh mông đáng được phong thần.

Văn chương đức hạnh noi gương bậc Thánh,

Phẩm chất thông sáng giữ dáng nhà Nho.

Tại Văn Xương các mỗi năm có hai lễ cúng tế:

- Lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản vào ngày 4 và 5 tháng 7 âm lịch.

- Lễ tưởng nhớ các quan cựu trào có công và bỏ ḿnh v́ tổ quốc vào ngày 12 và 13 tháng 10 âm lịch.

Lúc đương thời, Phan Thanh Giản và Nguyễn Thông thường dùng nơi này giao lưu với các tao nhân mặc khách lục tỉnh như Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Hồ Huân Nghiệp, Nguyễn Đ́nh Chiểu, Phan Văn Trị v.v... Nơi đây c̣n là chỗ tập họp, gặp gỡ các sĩ phu yêu nước, yêu văn học sau khi 3 tỉnh miền Đông đă mất - một tụ điểm văn học cuối cùng của Nam kỳ lục tỉnh vào cuối đời nhà Nguyễn.

Nơi đây, lúc c̣n sống Phan Thanh Giản thấy ḿnh thất bại sau khi làm hết sức trong việc bảo vệ đất nước, đă làm bài thơ "Tuyệt cốc":

Trời thời, đất lợi, lại người hoà

Há dễ ngồi coi, phải nói ra

Lăm trả ơn vua, đền nợ nước

Đành cam gánh nặng, ruỗi đường xa

Lên ghềnh, xuống thác thương con trẻ

Vượt biển, trèo non cám phận già

Cũng tưởng một lời an bốn cơi

Nào hay ba tỉnh lại chầu ba!

Và Nguyễn Thông đă bùi ngùi nhớ về quê hương miền Đông trong những ngày tị địa qua bài thơ "lên lầu thành Vĩnh Long"

Băi sông mưa tạnh chim về

Tù và ai rúc bóng che nửa lầu

Lửa thiêu thành quách c̣n đâu

Bạn xưa gặp nạn dăi dầu long đong

Đỗ Lăng * xa nước khóc ṛng

Nhớ làng, Vương Xán ** những mong ngày về

Thánh hiền xưa cũng nhớ quê

Gió Tây mấy độ thổi về tóc thưa.

______

* Đỗ Lăng tức Đỗ Phủ, ** Vương Xán tức Trọng Tuyên, hai nhà thơ Trung Quốc có nỗi buồn xa nước xa nhà.

 

Sinh hoạt văn học này rất tiếc quá ngắn ngủi, v́ năm 1867 thực dân Pháp đánh chiếm nốt ba tỉnh miền Tây: Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên. Phan Thanh Giản tự sát, c̣n Nguyễn Thông tị địa ra ở B́nh Thuận. Tuy phong trào văn học tan đàn xẻ nghé, nhưng tinh thần văn học yêu nước vẫn được nuôi dưỡng và phát triển không ngừng trong dân gian: những tác phẩm Lục Vân Tiên, Dương Từ Hà Mậu, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Đồ Chiểu, những bài thơ đả kích bọn buôn dân bán nước của Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Phan Văn Trị vẫn bừng sôi khí sắc.

Qua hơn thế kỷ, Thơ lầu - Tụy Văn lâu - Văn Xương các chịu chung ảnh hưởng thăng trầm theo từng biến cố lịch sử của đất nước và dân tộc, có lúc gần như bị lăng quên. Nền tảng văn học hiếm có ở miền đất Vĩnh Long nầy có lúc được nhen nhúm lên với những tên tuổi: Nhiêu Tâm, Trần Ngọc Lầu, Thượng Tân Thị, Trương Duy Toản, Tống Hữu Định, Trần Quang Quờn, Lê Ngũ bá, Mặc Khải, Truy Phong...

Bên ngoài Văn Xương các được trang trí bằng hai khẩu thần công cũ ở hai góc phía trước đền. Đây là hai khẩu súng lớn bảo vệ thành Vĩnh Long c̣n sót lại, một thứ vơ khí của quan quân ta chống Pháp thời xa xưa.

Trong lần viếng thăm Văn Xương các, khi bước từng nấc thang cây lên lầu, tôi chợt xúc động viết một bài thơ tặng Nguyễn Bạch Dương, xin chép lại đây để tạm kết thúc bài viết ngắn nầy, và cũng để cảm ơn anh Việt Chung Tử, đă kể hết cho tôi những tư liệu mà anh có được về Văn Xương các, nhằm cùng nhau tạo điều kiện lưu giữ tên tuổi một tụ điểm văn học hiếm có của đất nước, có thể một ngày nào đó phải bị mai một bởi sự khắc nghiệt của thời gian và cuộc sống đầy hệ lụy đối với thân phận con người.

 

Trên lầu Văn Xương các

* tặng Nguyễn Bạch Dương

 

Hai mươi hai bậc thang lên gác

Dáng đứng uy nghiêm của Văn Xương các

Chúng tôi đến đây

T́m lại bóng người xưa

Một thời luân lạc

Tựu về.

 

Chúng tôi cố h́nh dung

Giữa mấy vuông gác xép

Vị trí nào cụ Vơ Doăn Thanh

Cụ Nguyễn Thông ngồi viết

Từng trang bài diễm tuyệt

Lưu lại ngàn sau?

Vị trí nào cụ Kinh lược sứ

Ngồi viết bài thơ Tuyệt cốc

Măi măi bia truyền?

Nơi nào cụ Cử Phan

Sáng tác vần thơ đanh thép diệu kỳ?

 

Ôi, một thời bút chiến c̣n ghi

Sử xanh c̣n đậm nét

Ngay trên lầu Văn Xương các

Như c̣n đọng dấu son.

 

Gió từ ḍng Cổ Chiên

Thổi qua hàng sao râm mát

Hai khẩu thần công - đại bác

Sừng sững oai phong

Ṇng quay về hướng Đông

Như chực chờ nhả đạn

Quét tan phường xâm lấn

Giữ yên bờ cơi phương Nam!

 

Trước di tích trăm năm

Chúng tôi cúi đầu

Tưởng nhớ người xưa

Nguyện suốt đời tiếp bước...

 

Vĩnh Long 14-6-1986

 

 

LÊ CẦN THƠ

(Trích QUÊ HƯƠNG XA MĂI NGÚT NGÀN,

tác giả tự xuất bản tại Hoa Kỳ năm 2000)