ĐƯỜNG

V̉NG

 

truyện ngắn

LÊ CẦN THƠ

(Houston, Texas, Hoa Kỳ)

 

 

1

 

Bức tranh - đúng hơn là bức kư họa bút sắt màu mực đen - vẽ trên nền giấy trắng đă ngă màu vàng theo thời gian cứ ám ảnh tôi. Bức tranh diễn tả h́nh ảnh bà mẹ quê đang bắt ốc trên cánh đồng nhiều cỏ hơn lúa của thời chiến tranh thật sinh động. Bà mẹ miền Nam ốm yếu, lưng hơi c̣m, tóc bạc, khuôn mặt nhăn nheo khắc khổ. Bà mặc chiếc áo túi tay ngắn vá chằng đụp trên vai và trước ngực; chiếc quần vải đen xắn ống cao ống thấp. Tay bưng chiếc rổ, tay bắt ốc khi chiếc lưng đang cúi xuống. Phía góc phải dưới có chữ kư của người vẽ nhưng không ghi chú ngày tháng và địa điểm sáng tác. Trên nền bức tranh, chỗ bàn tay cầm con ốc có lốm đốm vài vết máu đă nhạt. Bức tranh được lồng trong một khuôn kiếng rất trân trọng, treo cạnh bàn thờ có ảnh chân dung một người đàn ông chừng trên bốn mươi tuổi. Nhớ lần đến đầu tiên, tôi đă hỏi chị Hoa:

- Chị thờ ảnh của ai vậy?

- Em trai chị.

- Sao anh ấy chết?

- Đi học tập cải tạo trên năm năm, trở về được ba năm th́ phát bệnh chết!

- Vợ con anh ấy đâu?

- Nó chưa có con. Vợ nó đi lấy chồng lúc nó c̣n ở trong trại tù. Nghe nói đă ra nước ngoài.

- C̣n bức tranh nầy, chắc anh ấy vẽ?

- Không, của một người khác để lại. Kỷ niệm đời nó...

- Chị biết người đó không?

- Chị không biết, nhưng trước kia chị có nghe nó kể...

 

2

 

Trận hành quân vào khu vực X rất căng thẳng. Trung đội của Thiệt mở đường phải ḍ dẫm từng bước một sợ vấp phải ḿn và sợ bị lọt ṿng phục kích của địch quân. Bất chợt tiểu đội đi đầu của Thắng phát hiện có một bóng người vội báo cho Thiệt. Rồi chiến trận diễn ra khá ác liệt sau đó. Khi ngưng tiếng súng, Trung đội Thiệt được lệnh lên lục soát mục tiêu. Một chiếc xuồng bỏ lại trôi lềnh bềnh. Cạnh về lục b́nh, một chiếc thùng sắt mấp mé mặt nước trôi lững lờ. Thắng sợ chất nổ nên không dám vớt, phải tháo dây dù cột móc quăng kéo chiếc thùng vào bờ. Thấy không có ǵ, Thắng cúi xuống mở nắp. Thùng sắt đựng tài liệu của một người thợ vẽ với đủ các loại màu, mực, cọ, thước, bút ch́, bút sắt, giấy vẽ và mấy bức tranh phác thảo ghi vội cỡ nhỏ, trong đó có bức tranh vẽ bà mẹ đang xắn quần lội bắt ốc trên cánh đồng hoang vắng nhuốm màu chiến tranh! Xúc động, Thắng cầm bức tranh nhảy cẫng lên sung sướng như bắt gặp một báu vật. Không ngờ chân vấp phải kíp nổ của một quả ḿn gài sẵn cạnh đó. Thắng bị hất tung lên và trên tay anh c̣n cầm bức tranh. Thắng chết. Bức tranh thấm mấy vết máu đỏ tươi. Thiệt lo chuyển thi hài của Thắng về hậu cứ và nhặt bức tranh xếp bỏ vào túi áo.

Thắng chết, Thiệt đă thiếu mất tri kỷ. Anh sống trầm tư như một người cô độc, hằng đêm đem bức tranh ra treo trên vách chỗ ḿnh nằm để ngắm. Anh chợt xốn xang khi khi h́nh dung đến cảnh bà mẹ miền quê nghèo khổ, ngày ngày phải đi bắt ốc, hái rau, phải đi t́m cái ăn cái mặc trong cảnh túng thiếu; giống như h́nh ảnh của má anh phải lội đồng cắt từng tấm lá sen, moi từng củ co để đem ra chợ bán lấy tiền mua gạo sống qua ngày tại quê hương Trường Long ngút ngàn lửa đạn. Thiệt lại liên tưởng đến người vẽ bức tranh và đột nhiên anh thấy quí trọng tài năng. Dù giữa anh và người vẽ đang ở hai trận tuyến khác nhau, nhưng t́nh người và ḷng nhân hậu có lẽ không xa cách bao nhiêu. Người họa sĩ may mắn hơn anh, được chứng kiến và đă khám phá ra rồi kịp ghi lại một cách trung thực nhân cách của một bà mẹ Việt Nam đầu trần, chân giẫm lên từng tấc đất ngọn rau quê hương. Không hiểu giờ đây cả người mẫu và người vẽ c̣n sống hay đă chết rồi? Riêng Thắng v́ quá xúc động trước cái sinh động của bức tranh nên thiếu cảnh giác và đă ngă gục, để lại vết máu loang trên bức tranh đầy ư nghĩa nầy.

Khi chiến tranh kết thúc, Thiệt đă mang bức tranh về nhà. Anh lộng kiếng và treo lên tường, xem như một kỷ vật thời chinh chiến - mà ở đó đă đánh đổi trong anh t́nh bạn, t́nh người bằng máu! Vợ anh chê bức tranh vẽ không có màu sắc hấp dẫn, ư không muốn treo trong nhà. Thiệt nhượng bộ gỡ xuống và mang gởi cho chị Hoa trước khi anh bị gọi tập trung vào trại cải tạo mà họ thông báo mang theo 30 ngày ăn! Hai năm sau, vợ anh có chồng khác. Chị Hoa lặn lội hết trại nầy đến trại khác để thăm nuôi thằng em trai bất hạnh của ḿnh. Mỗi lần gặp nhau, Thiệt đều dặn chị Hoa hăy cất kỹ bức tranh. "Em muốn trân trọng lưu giữ một di sản tài năng của người vẽ ra nó, và cũng để nhắc nhớ h́nh ảnh Thắng, thằng bạn tâm giao trong quân ngũ".

Ra trại dù phải chạy xe đạp ôm để tiếp với chị Hoa lo cuộc sống hàng ngày, vậy mà Thiệt vẫn quí trọng bức tranh. Một hôm có thanh niên trong một đoàn công tác đi ngang qua nhà nh́n vào thấy bức tranh đă bước vào hỏi Thiệt:

- Bức tranh đẹp quá. Anh vẽ phải không?

- Không, của người bạn tôi. Anh ấy chết rồi!

- Chết! Sao anh biết chết?

- Dạ... Nhưng, v́ sao anh hỏi kỹ vậy?

- À, không. Tại tôi thích nó. Anh có thể cho biết tên của bạn anh đă vẽ bức tranh nầy?

- Tôi không biết tên!

- Sao lạ vậy? Anh có định bán không?

- Không!

Người thanh niên đứng lặng nh́n bức tranh một lúc, chớp chớp đôi mắt rồi vội vă xin phép ra đi. Thiệt ngơ ngác nh́n theo chẳng hiểu ǵ. Bẵng đi một thời gian, Thiệt nhận được một bức thư của một người xa lạ, nội dung vắn tắt:

"Thân gởi anh bạn chủ bức tranh,

Thú thiệt với anh, bức tranh đang treo tại nhà anh là bức kư họa "Mẹ hiền" của một đồng đội của tôi - Hoạ sĩ H. Nam đă vẽ bà nội của anh ấy. Chẳng may H. Nam tử trận trong cuộc chạm súng ở Ngă Tư Cây Dương Phụng Hiệp cuối năm 1972 và bị thất lạc thùng sắt đồ nghề. Trận đó tôi bận công tác khác không có mặt khi chạm súng; đồng đội tôi kể lại đă phải rút nhanh không kịp chuyển thi hài của bạn và nhặt thùng đồ nghề đó. Anh có thể bán lại cho tôi bất cứ giá nào, kể cả thùng sắt nếu anh c̣n giữ. Có dịp tôi sẽ trở lại gặp anh".

Thiệt nhận thư người xa lạ mà không thấy ghi địa chỉ liên lạc. Ít lâu sau cơn bệnh cũ do hậu quả những tháng năm trong lao tù cải tạo tái phát, Thiệt qua đời lúc mới bốn mươi hai tuổi. Chị Hoa phải treo bức tranh cạnh ảnh thờ Thiệt, để mong đợi người xa lạ nào đó có dịp trở lại, chị sẽ thay mặt đứa em ḿnh giải quyết cho trọn vẹn t́nh nghĩa. Chị sẽ không buôn bán, đổi chác ǵ, v́ đây là kỷ vật. Đă là kỷ vật gắn liền với mỗi đời người th́ vô giá, lấy ǵ mà đánh đổi được.

 

3

 

Tôi viết mẩu tin ngắn kể sơ về lai lịch và nội dung bức tranh nhờ một tờ báo địa phương đăng để t́m người xa lạ nào đó, với hy vọng sẽ truy t́m được tông tích của hoạ sĩ H. Nam và có thể đưa bức tranh trở về với người thân tín nhất của người vẽ. Bỗng một hôm chủ nhật, anh bạn họa sĩ vong niên đến t́m tôi:

- Nào, cậu dẫn ḿnh đến nhà có bức tranh xem sao!

- Th́ ra, "người xa lạ" đích thị là ông?

- Đâu phải. Nhưng nếu đúng mẩu tin ông nhờ đăng trên báo th́ hoạ sĩ H. Nam chính là họa sĩ Hoài Nam con trai của ḿnh đó. Nó c̣n sống, giờ là thương binh. Vợ chồng ḿnh đang "nuôi" nó đây!

- Nếu đúng như vậy th́ hạnh phúc quá. Nhưng sao phát sinh t́nh tiết ngộ nghĩnh...

- Nói chung, trong sáng tác nghệ thuật chân chính, nếu tác phẩm đạt tới đỉnh cao của nó, sẽ dễ dàng được cảm nhận của người xem. Thằng Hoài Nam vẽ bà nội nó, lại là mẹ của ḿnh, đang sống cực khổ ở ruộng đồng miệt Cái Chanh Cái Muồng - Cái Răng Cần Thơ thời chiến tranh rất thật. Lúc đó ḿnh và thằng Hoài Nam đều đi xa, bỏ bà ở lại tự lo sống bản thân. Nó vẽ nhân lúc về ngang ghé thăm bà. Chưa đầy ba tháng sau th́ đụng trận. Anh lính Sài G̣n khi nhặt được bức tranh đă thật sự xúc động. Rồi bức tranh được chuyền nhau lưu giữ như một báu vật đến ngày nay. Đúng là ngoài sức tưởng tượng, phải không cậu? Phải chăng đó là qui luật của cái đẹp, cái thật trong cuộc sống?

- Có thể nói vắn tắt thế nầy, tôi xen vào, bức tranh "Mẹ hiền" của họa sĩ Hoài Nam đă đi trọn một đường ṿng, vượt cả hai lằn ranh chánh kiến đối nghịch. Lá rụng về cội, phải không ông bạn hoạ sĩ vong niên?

 

 

Ngày 01 tháng 3 năm 1992

 

LÊ CẦN THƠ

(trong tập TRÔI NGANG PHẬN M̀NH, chưa xuất bản)