BUỔI TRƯA TRONG TIỆM SÁCH

* Truyện Nguyên Nhung

 

Ông Nguyễn rất thích đọc sách. Hồi c̣n bé, hễ vào thư viện hay khi ở nhà, ông ngấu nghiến bất cứ cuốn ǵ vớ được. Học hành chẳng bao nhiêu, nhưng không ít th́ nhiều nhờ đọc sách, kiến thức được mở mang. Mở như thế nào th́ không biết, nhưng hễ ai nói tới chuyện ǵ ông cũng có khả năng góp vào được đôi câu cho có chuyện. C̣n những chuyện vượt quá khả năng hiểu biết, ông nói lấp lửng ra điều " văn chương, chữ nghiă " vốn vẫn có những lắt léo bí ẩn không giải thích được bằng lời, mà nếu muốn hiểu th́ mỗi người lại hiểu một cách, không ai giống ai.

Cũng đúng thôi, ai muốn hiểu sao th́ hiểu, tuỳ theo sự tiếp nhận cuả người đọc. Cho nên ông ít khi góp ư hay bàn căi về một tác phẩm, v́ không khéo th́ lộ cái dốt cuả ḿnh ra, mà có khi lại bị đánh giá là người kém hiểu biết. Tốt nhất, "biết th́ thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe", đó là ư nghĩ cuả ông, cuả giới chỉ thích đọc mà không biết viết. C̣n giới nhà văn với nhau th́ mỗi người một cơi, mỗi người là một thượng đế trong cơi thi văn cuả họ, nhân vật sung sướng hay hạnh phúc, xấu xí hay đau khổ , tha hồ được trí tưởng tượng cuả họ cho khóc cho cười, cho chết cho sống. Người đời thường nói đuà với nhau " văn ḿnh vợ người", hay " hai cô ca sĩ có ưa nhau bao giờ" chả biết có đúng không? Nhưng đa số có nhiều người chỉ đọc sách cuả ḿnh , đọc đi đọc lại măi không chán. Đứa con tinh thần mà, con ḿnh dẫu không đẹp th́ ḿnh vẫn thương, huống ǵ nó được vắt từ tim óc .

Ông chỉ là một độc giả cuả các nhà văn, nhà thơ, thành thử ông " trung dung chính đạo", hễ thích văn ai th́ ông cũng cố dè sẻn chút tiền tiêu vặt để mua cuốn sách cuả họ. Nếu được nhiều người có ḷng như ông th́ đâu có câu : " văn chương hạ giới rẻ như bèo". Mấy lần ông định viết thư cho một tác giả mà ông ái mộ, nhưng sách in ra chẳng bán được bao nhiêu, với câu an ủi rằng sách vở th́ có nhiều loại khác nhau, mà người đọc th́ cũng nhiều loại khác nhau. Có cuốn vừa in xong c̣n nóng hổi, ngày ra mắt sách ́ xèo người tới tham dự, nhưng xét về giá trị văn chưong vẫn không là sách quư, chẳng qua " nhất thân nh́ thế " đó thôi. Giới nhà binh đọc sách th́ phải có súng nổ, có đại bác, có xung phong, phi cơ bay lên bay xuống mới thành chuyện. Giới tù tội th́ bắt buộc phải có đói, có rét, bị kỷ luật nằm trong " chuồng ḅ", gánh rau, gánh phân , khổ đến tận cùng bằng số. Riêng chuyện t́nh cảm xă hội là chung của mọi người, mỗi người mỗi kiểu khác nhau, thành thử ít có tác giả nào hoàn toàn được ái mộ trăm phần trăm, hay bị chê bai trăm phần trăm, vậy nếu đă là " nghiệp" th́ cứ an tâm mà viết lách.

Suốt một tuần ở nhà, ông vẫn có thói quen ra phố vào ngày chủ nhật. Cái thú đi loanh quanh các tiệm buôn, ghé vào chợ mua vài món cần thiết, ghé ăn tô phở để lấy tờ báo, thế là "nhất cử lưỡng tiện", được cả món ăn vật chất lẫn món ăn tinh thần, mà chỉ mất có một lần tiền. Sau đó thế nào ông cũng ghé tiệm sách, nghe nói có vài cuốn sách vưà ra mắt độc giả, đọc quảng cáo thấy cũng hay hay, nhưng số tiền giá sách khiến ông băn khoăn, v́ chỉ c̣n đúng mười lăm tiền trong túi. Phải tính toán tiền bạc cho văn chương chữ nghiă cuả các nhà văn như vậy, ông cũng cảm thấy hổ thẹn trong ḷng, nhưng khổ nỗi tờ báo cho không ở các chợ hay các tiệm ăn, vẫn quyến rũ hơn v́ có đủ mục trong đó. Trước tiên những tin tức cập nhật hằng ngày, hằng tuần xảy ra trên thế giới, ngoài nước trong nước vẫn làm người đọc thích thú theo dơi, sau đó mới rà rà qua mấy mục tử vi, mẹo vặt, chuyện trong nhà ngoài phố, t́nh ái cuả các ca sĩ, tài tử đang lên. Cuối cùng th́ mới tới mục thi văn, nhưng món ăn tinh thần này phải có th́ giờ nhẩn nha, không vội vă để ngốn ngấu ngay được.

Những người bận rộn không có th́ giờ mó máy tới sách vở khá nhiều, cuộc sống bên này có mỗi hai ngày cuối tuần th́ phải dành cho đám cưới, đám ma, shopping, đi nhà thờ, đi chợ, thế là hết. C̣n những vị tuổi nhàng nhàng chưa già không trẻ như ông lại có thú đọc sách thấy cũng hiếm, nhất là khi bỏ tiền mua một cuốn sách, tác giả đă đăng nhăo nhề mấy lượt trên các tạp chí biếu không, ông lại thấy lưỡng lự. Có khi đi chợ ông nhặt luôn được mấy số báo, tuần sau ông lại thấy bài ấy ở trong một tờ báo khác, tự nhiên ông khó chịu, như bị ăn hoài một món ăn, dẫu ngon tới đâu vẫn cảm thấy như không c̣n háo hức như lúc được ăn lần đầu tiên.

Ông nhớ hồi c̣n trẻ, thời cực thịnh cuả ngành báo chí, sách vở ở quê nhà. Báo cũng phải mua mà sách cũng phải mua, không thấy ai cho không biếu không như bây giờ. Những chiều thứ Bảy, những sáng chủ nhật tiệm sách đông nghẹt đám sinh viên, học sinh, những cặp t́nh nhân ríu rít đi có đôi có cặp vào lựa sách, rồi tấp qua Rex xem phim th́ không có buổi chiều nào thơ mộng bằng. Giáo khoa, nghiên cứu, tự điển, tiểu thuyết, thi tập bán chạy như tôm tươi. Bây giờ nh́n thấy vẻ eo xèo cuả những tiệm sách, vẫn trăm hoa đua nở mà khách thưởng hoa th́ thưa thớt ông lại thấy ngậm ngùi. Tuy thế, ông vẫn có cái thú tạt vào tiệm sách để ngắm nghiá những cuốn sách phẳng phiu đầy màu sắc, bày đầy trên những chiếc kệ gỗ cũng rất hấp dẫn, như đi xem tài tử giai nhân trảy hội ngày Xuân, chưa kể mùi thơm cuả giấy cũng quyến rũ không thua ǵ nước hoa. Rồi khi đọc những tác phẩm ḿnh thích, th́ đúng là đang hít thở cái hương hoa cuả văn chương vào tim óc. Giới nhà văn , nhà thơ bói đâu ra được một độc giả như ông, để mà cảm tạ một người vô danh có ḷng với văn chương sách vở.

* * *

Khi ông bưóc vào tiệm sách trời cũng đă xế trưa, ông chủ tiệm đầu hoa râm, đeo đôi kính lăo đang ngồi chăm chú với cái máy điện toán. Ông ta liếc nh́n khách, nở một nụ cười xă giao rồi lại cắm cúi làm việc. H́nh như thế giới cuả tiệm sách là thế giới cuả im lặng, khách cứ vào rồi ra, chả ai hỏi ai, chỉ khi nào t́m được cuốn sách, hay tạp chí muốn mua, họ đến quầy tính tiền rồi đi, chứ ít khi nghe tiếng chuyện tṛ như ở những quán ăn.

Bà vợ ông chủ có vẻ hiếu khách hơn, lẽo đẽo theo khách với một nụ cười tươi như hoa để cầu may, v́ từ sáng đến giờ bà chưa bán được cuốn sách nào. Ngó bề ngoài, bà đánh giá ngay được khách thuộc thành phần nào, nên kiên nhẫn đi theo để chỉ dẫn. Bà chỉ một dăy những sách mới được trưng trên kệ gỗ, nhưng thấy khách liếc mắt qua nh́n sơ với vẻ hờ hững, bà bèn đi về phiá ông chồng lúc này cũng đang ngồi ngó ra ngoài sân nắng, nhổ râu. Chả biết làm ǵ th́ ông ta cứ vặt râu cho đỡ buồn, rồi lại ngáp. Bên ngoài nắng đă lên cao, mới giờ này mà sao cơn buồn ngủ làm ông ta díu cả mắt.

Khách lại thưa thớt, chỉ loe hoe vài người đi tới đi lui, cầm hết cuốn này lên rồi lại đặt cuốn kia xuống, băn khoăn lưỡng lự . Bà vợ đă đi vào nhà hâm bữa cơm trưa, ông chủ tiệm cứ ngáp ngắn ngáp dài, chắc ông ta đang mong có tay bạn nào rảnh rang, ghé qua đấu láo cho qua cơn buồn ngủ.

Chỉ có mỗi người khách la cà lâu nhất là ông trong tiệm, đi đi lại lại mà chưa biết sẽ mua cuốn nào. Trước tiên , ông vẫn có thói quen đánh giá cuốn sách qua tên tuổi tác giả, rồi ngắm nghiá cái bià sách để thưởng thức trước khi " chọn mặt gửi tiền". Ông lại có thói quen gần giống hầu hết những người đi mua sách, ǵ th́ ǵ cũng phải xem qua tiểu sử và h́nh ảnh cuả tác giả.

Có nhiều người nay đă lên lăo làng, lại cho in tấm h́nh c̣n trẻ măng, oai phong lẫm lẫm trong bộ chinh y thuở mới hai mươi tuổi. Có ông lại nhờ hoạ sĩ vẽ hộ theo trường phái lập thể, ngó qua thấy rất trừu tượng. Có cô văn sĩ h́nh rất đẹp, trông như nữ sinh mười tám tuổi. Chuyện này khiến ông cứ phải cười hoài một ḿnh, v́ chính ông đă tương tư một nhà văn nữ chỉ v́ tấm h́nh ở ngoài b́a sách, lại mê tít giọng văn ngọt ngào cuả cô ta, ông cứ ao ước được gặp để xem dung nhan thần tượng. Nhưng khi t́nh cờ gặp người trong mộng bằng xương bằng thịt, ông đâm vỡ mộng, giận ḿnh và thề rằng không bao giờ đi t́m một tác giả nào nưă, kể cả đàn ông cũng như đàn bà.

Đấy là phần h́nh ảnh, c̣n tiểu sử và những lời khen tặng th́ đă được in đầy bià sau, không bỏ phí một ô vuông nào. Ông thích đọc tiểu sử tác giả y như trẻ con học bài sử kư, v́ nó có ghi rơ năm rơ tháng và sinh quán cuả tác giả, cùng những trường học và bằng cấp đă đạt được trong đời người. Cái này quan trọng lắm, v́ nó là bảo chứng rơ ràng nhất đđánh giá một cây bút có tầm cỡ và tŕnh độ. Hầu hết cuốn sách nào cũng có tiểu sử cuả tác giả, không vắn th́ dài, chỉ có những tác giả tầm thường không xuất thân từ trường lớp nào, ngoài tấm h́nh trơn tru không thấy có phần tiểu sử. Phần này có nhiều kiểu khác nhau, có tác giả th́ viết tiểu sử rơ ràng theo thói quen làm lư lịch hay khai hộ khẩu thời xă hội chủ nghiă, có lẽ bị ám ảnh phải thật thà khai báo chăng? Có ông cẩn thận hơn, khai rơ cả thuở hàn vi cho tới hồi cực thịnh, rồi quan quyền, tù tội đầy đủ, khiến nguyên một mảnh bià sau đặc kín những chữ.

Ông cứ vưà đọc vưà tủm tỉm cười, khi t́nh cờ đọc những cái tiểu sử chả ăn nhậu ǵ tới tác phẩm cả, nhưng đó là nghệ thuật quảng cáo cuả mỗi người. Bây giờ đứng trước một hàng những cuốn sách c̣n phẳng ĺ , trơn láng b́a giấy cứng, ông bắt đầu chọn lựa một cuốn sách có giá trị mà lại vừa vặn với túi tiền cuả ḿnh nữa. Khó quá đi thôi, cuốn nào cũng xứng đáng với công sức cuả tác giả, đủ loại từ biên khảo, dịch thuật hay phóng tác, lịch sử, dă sử, hồi kư và sáng tác. Hồi kư chiếm đa số trong hàng hàng lớp lớp những cuốn sách trong tiệm, hầu như mỗi tác giả là một vùng trời khác nhau, nhất là những hồi kư về chính trị hay lịch sử, th́ cũng một thời kỳ ấy mà mỗi vị lại kể một khác, tuỳ theo góc cạnh và chỗ đứng cuả họ. C̣n truyện dịch, ông chưa thấy ai qua mặt được tác giả dịch tác phẩm " Bố Già" ở thập niên sáu mươi, tuy là dịch bản nhưng đọc hấp dẫn từng câu, từng chữ. Ông không chịu nổi lối phóng tác truyện nước người ra nước ḿnh, v́ tư tưởng giữa hai nền văn hoá khác nhau, bối cảnh và ngôn ngữ , lối suy nghĩ hoàn toàn khác, nó chỏi nhau đến độ ngớ ngẩn. Chỉ có sáng tác là dễ viết nhất, v́ nó chả đụng chạm tới ai, chuyện là chuyện đời th́ nó giống nhau, ai cũng tưởng tượng ra được, chỉ cần sắp xếp sao cho có t́nh có lư.

Có nên tin vào những lời tựa hay bài giới thiệu trong những cuốn sách không nhỉ? Sách là một món ăn tinh thần th́ cũng phải " ăn " mới biết ngon hay dở, c̣n cứ liếc qua mấy trang đầu th́ chưa ăn thua, bởi v́ có những tác phẩm càng đọc càng thấm, càng thấy cái sâu sắc cuả truyện. Băn khoăn măi mà chưa dứt khoát mua cuốn nào, v́ chỉ có mười lăm đồng trong túi, ông đă nghe có tiếng cười nói tíu tít cuả một đám nhơ nhỡ đi theo một bà xồn xồn bước vào tiệm. Ông chủ tiệm đang ngồi gơ lạch cạch cái c̣m-piu-tơ, nhướng mắt lên nh́n, bà vợ lại đon đả mời khách. Tự nhiên ông cũng mừng giùm cho người chủ tiệm , và mừng cho nền văn hoá Việt Nam vẫn c̣n tồn tại được, bởi những lớp trẻ đang vươn lên ở xứ người. Khách đây là một bà xồn xồn với hai cô tre trẻ, chắc là ba mẹ con, thêm một anh thanh niên ngó bộ dạng là người yêu cuả cô con gái lớn. Bà chủ tiệm lại đon đả mời:

" Bà và cô cần loại sách nào?"

Hai nguời đàn bà toe toét cười. Cô gái hỏi:

" Có sách xem tử vi và so tuổi không hở bác?"

Hoá ra cô bé sắp lấy chồng, cô cần so tuổi để coi ngày làm đám hỏi đám cưới. Ǵ chứ thứ này rất sẵn, bà chủ mau mắn dẫn ba người đến chỗ đđầy những sách tử vi, lịch Đông Phương và bói toán. Cô chụp ngay lấy cuốn có bàn tay bên ngoài cuốn sách, rồi reo lên như t́m được tri kỷ:

" Đây rồi! " Cô nũng nịu gọi anh thanh niên:

" Anh nè, đưa tay đây em xem. Nắm chặt tay lại coi nào. Hai đường chỉ nhé, thế là tới hai lần vợ, thôi em chả lấy anh đâu."

Gă thanh niên càu nhàu, lườm cô gái:

" Chúng nó chỉ viết nhảm, thế mà cũng tin".

Bà mẹ đă lựa xong cuốn tử vi đẩu số, rồi bà nh́n quanh quẩn, nói trống không:

" Có cuốn " Con ma vú dài" không?"

Bà chủ tiệm kiên nhẫn:

" Sách đó cuả ai hở bà?"

Cô con gái vội kéo tay mẹ, giọng hơi mắc cở:

" Không có cuốn đó đâu má. Đó là phim bộ Hồng Kông mà, má phải qua tiệm Video."

Rồi bốn người kéo nhau ra quầy tính tiền, cô con gái c̣n mua thêm một cuốn tiểu thuyết diễm t́nh " Mười đêm không ngủ " nữa. Họ kéo nhau đi, chỉ ọn lại ông là người khách duy nhất trong tiệm, với bao nhiêu cuốn sách đẹp phây phây đang chờ ông chọn về làm bạn.

Ông cầm hết cuốn này lên, rồi lại đặt cuốn kia xuống, giá có tiền th́ ông bưng về hết để khỏi phụ ḷng anh em cầm bút. Vốn đa cảm, ông ứa nước mắt khi nghĩ đến cái nghề mà thiên hạ cứ bảo là bạc bẽo, thầm phục sự can đảm cuả các nhà văn, nhà thơ. Thời buổi khó khăn, bỏ bao nhiêu công sức để vắt óc vắt tim viết được một cuốn sách, bỏ mấy ngàn đồng để in, để rồi thu vào từng chục bạc với nỗi vui sướng vẫn có người mua sách, đọc sách cuả ḿnh. Họ đâu có cái can đảm hay trâng tráo để tự khen ngợi văn chương cuả ḿnh, theo kiểu : " Phở ngon không cần bột ngọt, đầy đủ mùi vị hấp dẫn", v́ văn chương khi được in thành truyện, đă cho ra đời đđến tay người đọc, là nó đă thuộc về đám đông, và chỉ được đánh giá bởi độc giả mà thôi.

Những cuốn sách trên kệ gỗ cứ đập vào mắt ông những hàng tựa thật nổi, thật đẹp. Có những tác phẩm đồ xộ dầy hằng bốn trăm trang nằm im lặng như một nấm mộ đẹp, ông nh́n thấy đă mấy năm rồi mà vẫn c̣n trên kệ sách. Có những tác phẩm khiêm nhượng hơn , với b́a màu trang trí lộng lẫy, buồn so như cô gái có nhan sắc mà duyên phận lại hẩm hiu. Vốn đa cảm, ông hay lẩn thẩn nghĩ chuyện này ra chuyện kia, với cái đà này th́ mong ǵ mươi, mười lăm năm nữa, liệu rằng những đám già thích đọc sách như ông tiêu diêu miền cực lạc, c̣n ai đọc nữa để bảo tồn Văn hoá Việt.

Thỉnh thoảng lại có người ghé vào mua cái CD vài đồng bạc, hay tờ tạp chí hai đồng . Nhà văn với nhà báo là hàng xóm cuả nhau, cũng chịu chung số phận một trời lận đận. Nhưng có những tạp chí hay nhật tŕnh, lấy được nhiều quảng cáo th́ họ sống nhờ vào đó, c̣n mấy tờ ít quảng cáo chỉ trông cậy vào độc giả xa gần th́ thê thảm hơn, ít ra gia đ́nh họ phải có nền kinh tế vững vàng, báo bổ chỉ là thứ nghiệp chướng mà vợ con họ phải ghé vai vào gánh vác. Chưa kể trăm thứ " tiền oan nghiệp chướng" khiến đă có người mai miả : " ghét ai th́ cứ xúi người ấy làm báo". Nhà văn đă khốn khổ v́ sách, nhà báo cũng khốn khổ v́ báo, sách báo đưa qua tiệm sách th́ kể như tung lá đi bốn phương Trời mười phương Phật, hiếm khi thấy " lá rụng về cội".

Oùc tưởng tượng khiến ông cứ nghĩ xa hơn. Mai mốt đây nếu Trời cho ông sống lâu trăm tuổi, vẫn yêu thích văn chương, nhưng mắt mũi mờ mịt có thấy ǵ đâu mà đọc. Ông chủ tiệm và bà chủ tiệm, những người chọn nghề bán sách làm nghề cao quư để gần gũi văn chương, sách vở, chắc khó ḷng t́m được người để nối tiếp nghề nghiệp cao quư này. Và, những tiệm sách Việt Nam cứ từ từ biến mất hẳn ở hải ngoại. Một nhà văn nổi tiếng đă từng than thở với ông:

" Viết chỉ v́ cái nghiệp, lại là cái nghiệp khổ, " đă mang lấy nghiệp vào thân, cũng đừng trách cứ trời gần trời xa". Bỏ một số vốn kha khá để ra một tác phẩm, vưà bán vưà cho, chỉ mong gỡ lại vốn, để khi nào có dịp lại có tiền làm cuốn khác. Đó là kinh nghiệm " lấy ngắn nuôi dài", trả bớt cái nghiệp khổ để kiếp sau khỏi vướng vào nghiệp cầm bút."

* * *

Cuối cùng th́ ông cũng phải rời tiệm sách, v́ ngoài kia nắng đă nghiêng vai chiếu cái nắng chói chang vào cửa tiệm. Thấy ông kề cà lâu quá mà chưa chọn được cuốn sách nào, ông chủ tiệm nh́n ông với cái nh́n thiếu thiện cảm, làm như ông là kẻ đang ăn cắp chữ nghiă không bằng.

Ông tḥ tay vào túi, mười lăm đồng chỉ mua được có một cuốn sách mà cuốn nào ông cũng muốn mua. Ông thương quá những h́nh ảnh tác giả trang trọng ở bià sau cuốn sách, ông thương quá những gịng chữ đều đặn viết bằng những đam mê và khắc khoải cuả nhiều đêm không ngủ, những ray rứt, những nghĩ suy trăn trở cuả tác giả đă gửi gấm hồn ḿnh qua nhân vật cuả truyện, để rồi nằm chơ vơ trên kệ sách mờ dần với lớp bụi thời gian.

Với mười lăm đồng quả chưa xứng đáng cho công lao cuả những người vắt tim óc ra thành chữ kia, nhưng biết làm sao bây giờ? Ông ngần ngừ măi rồi chọn một cuốn cuả nhà văn nữ, chỉ v́ tội nghiệp tác giả không có phần tiểu sử ở mặt bià sau.

Nguyên Nhung, 2003.