KỶ NIỆM VỚI DNG SNG

Nguyn Nhung

 

Tr nhớ ti thật tệ, mỗi khi nhắc về những dng sng qu hương, ti chẳng nhớ r tn, chỉ nghe trong lng dấy ln một nỗi nhớ kỳ dị. Hnh như ti chẳng nhớ con sng g với sng g, bắt nguồn từ đu, nhưng hnh ảnh v cảm xc của mỗi dng sng th lại đầy ắp trong tm tưởng. V như dng sng l qu hương, đ gắn b với con người trong từng chặng đời từng hơi thở, đối với ti, sng v thế cũng gắn b với nhiều kỷ niệm, m mỗi lc nhớ lại , nghe c g thật thắm thiết như con người khng thể tch rời với tổ quốc.

Thời nin thiếu, ti đ c một thời gian di sống trong ngi nh cất ở ven sng. Gọi l sng cho thơ mộng, chứ thật ra chỉ l nhnh của một con sng con chảy vo khu dn cư ở thnh phố. Tuy thế, n vẫn mang đầy đủ vẻ đẹp của những bờ sng qu mnh. Cũng hng dừa lả lơi soi bng nước, cũng chiếc cầu khỉ lắt lẻo bắc ngang sng, con đường đất nhẵn thn khi ma nắng, lầy lội khi trời mưa, v lũ trẻ con ới gọi nhau trn sng chiều khi nước thủy triều ln.

Đ l dng sng đầu tin m ti nhớ, theo con mắt nhn hạn hẹp khi nghĩ về một dng sng tuổi thơ. Dường như đời ti gắn b nhiều với những dng sng miền Nam, nước đục ngầu ph sa v cọng hoa lục bnh lẻ loi tri trn dng nước. Ti lớn ln ở một thnh phố nhỏ, kỷ niệm chỉ l con đường c hng me bay dẫn tới ngi trường Trung học tỉnh lỵ, c một dng sng chẳng nhớ l con sng g hơn l một nhnh của sng Cổ Chin. Từ bến chợ, ti đ đứng hằng giờ nhn theo mấy con đ đưa khch từ bờ bn ny sang bờ bn kia, d rằng vẫn c một nhịp cầu sắt bắc qua phố chợ. Người ta vẫn đi đ để c ci th bập bềnh trn sng nước, hay l chuyến đ ngang lại nằm trước sn nh, chỉ cần đi xuống m sng l đ c phương tiện di chuyển.

Bờ bn ny đng vui những hng qun v vựa cy vựa củi. Bờ bn kia chỉ đi qu vo trong đ l cảnh đồng qu v vườn cy ăn tri, những thửa ruộng bt ngt cnh c bay. Trong ci rộn r, đng đc của chốn phồn hoa no nhiệt bn ny sng, bn kia sng ngược lại chỉ l hnh ảnh của một đồng qu hiền ha v tĩnh mịch. Dng sng ny c hai ngả đi về hai nơi khc nhau, một ra cửa sng Ci để đi ra biển c những lng mạc đất ct chuyn nghề trồng rẫy, một ngả lại đi về hướng trong, đến những lng mạc trồng cy ăn tri v ruộng đồng thẳng cnh c bay.

Sau ny, khi chiến tranh ko theo những hệ lụy của n, cũng chỉ c dng sng mới chứa hết những nỗi oan khin của một thời chinh chiến. Những xc người tri sng, buổi tối bờ bn kia vọng sang bờ bn ny những tiếng sng nổ vu vơ, chuyến đ về qu biết đu lại trở thnh chuyến đ tang, khi chiếc quan ti của người lnh trẻ được chở về qu để yn nghỉ ngn đời trong tiếng rc rch của lượn sng vỗ bờ nơi dng sng qu mẹ.

Trong những kỷ niệm cũ, ti vẫn nhớ mi những chuyến đ đưa khch về những lng qu, nằm rải rc hai bn bờ sng. Nhất l đm cưới miền qu đi bằng đ my quả thực hấp dẫn đối với người thnh phố, khi chuyến đ rẽ nước đi vo miền qu m ả, ci rộn rng hạnh phc thơm tho như la chn ngoi đồng, mt mẻ như hơi nước trộn lẫn mi bn xnh phả vo khứu gic một nỗi ngất ngy, v những bữa cỗ ở miền qu cũng ngon ngọt đầy nt thực th của rau cỏ. Sn trước vườn sau, con b con đang b mẹ được cột ở ụ rơm kh bn đầu nh, cy mận đỏ lc lỉu những tri chn treo đong đưa trn cnh l biếc, ngọn cau, l trầu, ln khi bếp tỏa ln trời mng mnh lẫn vo my trắng. Thỉnh thoảng lại c tiếng đ my chạy xnh xịch trn mặt sng m ả, tất cả đ được ghi nhận vo k ức để vẽ thnh hnh ảnh một dng sng qu hương thật tuyệt vời trong tr nhớ.

* * *

Sng Hậu Giang cũng để lại những kỷ niệm đẹp trong đời ti, cn in trong tr nhớ những chuyến ph sang sng thời đi học. Đ l những ngy mới lớn, dng sng đi vo đời người c chiều su v mang theo những nhớ nhung đằm thắm. Ph sang sng vo buổi sng, trời cn mờ hơi sương, mặt nước như một miếng bng cỏ nn n ph mnh dưới nắng mai. Ph thưa người, đứng tựa vo lan can chiếc ph để ht vo buồng phổi ci mt mẻ của dng sng mnh mng gi sớm, chiếc ph lao chao tạo cảm gic bồng bềnh cho một chuyến đi xa. Ti vẫn yu những buổi sớm qua ph, v tm hồn lc ấy thnh thang như dng nước cuốn. . .

C những chuyến đ sớm th vẫn lại c những chuyến đ chiều, khi m hong hn dần xuống nhuộm một mu tm trn khoảng sng mnh mng, bt ngt. Cứ đứng dựa lan can chiếc ph, nhn theo một cọng hoa lục bnh tri bập bềnh trn sng nước, ci buồn ở đu ập đến lm mắt bỗng cay cay. Hoa lục bnh l thứ hoa " tri sng lạc chợ", đi thnh đm th nặng nề th tục, nhưng chỉ một cọng hoa lạc loi trn sng nước lc chiều bung, th bỗng hắt hiu m nhớ tới hnh bng một người giờ đy lang thang cuối nẻo chn trời.

Sng mnh mng l nước, buồn ở đu cũng cuồn cuộn chảy về. Mưa trn dng sng trong một buổi no tiễn biệt bạn ra đi, lng cứ bng khung khi bất chợt nhớ đến vần thơ cũ, ". . . m lỡ khi mnh khng về..." đọc được trong đi mắt người đi, kẻ ở. Mưa trắng xa cả trời nước khi mnh đứng lại bn ny bờ, nhn theo chuyến xe qua bờ bn kia đ nhạt nha trong mn mưa, tiếng sng nhỏ vỗ vo mạn bờ nghe ngậm ngi qu đỗi. Tiễn nhau một lần cũng đi qua con sng ny, ở bờ bn ny ng ngt mắt qua bờ bn kia để chẳng thấy nhau, m vẫn thương vẫn nhớ. Chắc chỉ ở qu mnh mới c những dng sng như thế, c cch đ cch sng mới đo lường được ci nhớ của lng người, mới để lại được cu chuyện tnh đẹp m buồn như một dng sng.

Nhắc tới sng ti lại khng qun được th cho ghe đi chơi với bạn trn nhnh sng con gần nh. Ni l ghe m khng phải ghe, v bạn ti gọi n l chiếc xuồng, dng lm phương tiện để đi lại trn sng. Nh bạn c vườn cy ăn tri, lại nằm st bờ sng nn mỗi lần muốn chở tri cy ra chợ, bạn dng xuồng để vận chuyển. C lẽ v vậy m bạn biết cho xuồng thnh thạo, với đi mi cho buộc cho đằng sau li, bạn đứng ở mũi xuồng pha sau, vươn tay đưa mi cho ra đằng trước, ko vng ra đằng sau, chiếc xuồng cứ thế lướt phăng phăng trn dng sng. Hnh ảnh của c bạn gi mộc mạc, qu ma vẫn cn in đậm nt trong tr nhớ của ti, d thời gian qua đi đến mấy chục năm rng. Đầu đội nn l, mặc chiếc o b ba mu tm nhạt, dy quai nn mu xanh phất phơ trong rng chiều đỏ thắm, tấm lưng ong thon thả nhịp nhng theo đi tay thật dẻo, bạn ti l hiện thn của c con gi lục tỉnh hiền ha , xinh đẹp, lại đảm đang tần tảo. . .

Thấy bạn cho xuồng ngon lnh v c vẻ dễ dng nữa, ti đi thử một lần cho biết. Chao ơi! Thấy vậy m khng phải vậy, y như hồi nhỏ tập đi xe đạp cứ xin xin xẹo xẹo ng nhiều ci đau gần chết, m vẫn m. Khi được bạn giao cho đi tay cho, ti mới thấy kh m điều khiển cho chiếc xuồng khỏi lao chao trn dng nước. N khng tới cũng khng lui, đm ngang đm ngửa trn dng sng vắng, lại thm nỗi sợ lật xuồng chết chm nữa. Gắng hết sức bnh sinh, lại c bạn dng chiếc mi giầm ngồi ở mũi trước cho tiếp, một lt chiếc xuồng lấy lại thăng bằng đ lướt nhẹ trn sng chiều. Những buổi chiều như thế, hai c con gi m hồng hồng khng son phấn , cho ghe đi trn sng chiều lướt qua những bến nước, để nghe vẳng theo tiếng chọc ghẹo của ai đ hai bn bờ.

Thỉnh thoảng chng ti cn bắt gặp vi thn cy chuối cụt ngủn, ghp vo với nhau hnh dng giống một con tu, c cờ phướn bằng giấy, lun lun c đĩa tri cy, miếng thịt v ci hột vịt luộc, dĩa gạo v muối, vi cọng chn nhang cắm vo ci b chuối ấy tri lang thang trn dng sng. Mỗi lần như vậy bạn ti đều bơi ra xa, như sợ đụng vo thế giới v hnh c m binh ma quỷ. Ti t m hỏi bạn, mới biết đ l một hnh thức người ta cng để giải trừ ốm đau bịnh tật, hay l để hối lộ cho cc m binh đằng dưới mang theo gim những thứ xui xẻo ấy đi.

Ti c một anh bạn, v say m sng nước m trở thnh lnh biển. Anh ấy kể rằng đi Đng, đi Ty vẫn nhớ dng sng qu mnh. L sĩ quan hng hải, anh được đi tu nghiệp ở Hoa Kỳ, thế m mỗi ngy đứng trn bờ biển nhn về hướng Ty v biết hướng ấy l hướng c qu mnh, trn một đất nước ha bnh để nghĩ về qu nh đang quằn quại trong mu lửa, anh vẫn chỉ mong đến ngy trở về để được gần gũi với dng sng. Ở xứ người, một chiều thu no đ đứng bn bờ sng Potomac, nhn những rừng l thấp đủ mu tạo thnh một tấm thảm tuyệt đẹp của thin nhin, dường như vẫn thiếu vắng điều g. C dịp đứng bn dng Mississippi cuộn sng, hay đi qua những vng đầm lầy ở Louisiana, từng đm lục bnh nặng nề tấp vo chn cầu, lm g c ci đẹp của hong hn sng Hậu.

Sau ny khi trở lại qu nh, bắt đầu tiếp cận với chiến tranh, anh vẫn khng qun bữa cơm gạo mới với bt canh hoa đin điển nấu c đồng của b mẹ qu miền Nam hiền lnh, chất phc, những buổi tối trời đầy trăng sao ở vng Đồng Thp Mười, chiếc tu neo vo một bờ sng c rặng bần lập le đom đm. Đ l cảm nghĩ của người lnh trẻ, anh chỉ nhn lại qu khứ với những kỷ niệm đẹp của dng sng qu hương, cho nn với anh phong cảnh hai bn bờ sng trng c xơ xc v bom đạn, người dn sống trong những lng mạc ven sng c qu ma nhếch nhc, bt canh đin điển nấu c đồng của b mẹ qu miền Nam nơi vng đng qun, vẫn l kỷ niệm m anh nhớ mi.

Dng sng đẹp l nhờ phong cảnh hai bn bờ, khi chiếc xuồng đi vo con rạch nhỏ , l ta bắt đầu tiếp cận với những g rất ring tư m lại khng km phần thắm thiết. C thể l một bụi tre mọc trn giẻo đất ngay đầu dng, c thể l hng dừa nghing nghing in bng xuống dng sng, c một cy hoa phượng trồng ở m sng gần bến nước, ma h hoa đỏ chi m giọt nắng chiều cn đọng trn đ một cht sắt se. Thnh ra đi xa vẫn nhớ l nhớ vậy, thương l thương vậy, chứ ở qu người sng nước thiếu g, vậy m đứng trn bờ sng lng cứ trơ trơ tự hỏi, cũng nước cũng hoa cũng l m sao khng cảm thấy g ro trọi, th ra ci hồn của những dng sng qu mnh n đi vo tim lc no khng biết.

* * *

Vậy m đến hơn ba mươi tuổi ti mới c dịp " quy cố hương", kể từ khi mẹ ti lếch thếch dẫn mấy đứa con đi từ Bắc vo Nam theo đường biển. Bởi vậy chuyến về qu cũ cũng l một dịp để ti được đi qua những dng sng lịch sử nổi tiếng của đất nước.

Miền Trung c nhiều con sng hẹp, khng mnh mng như sng Cửu Long nhưng nước trong văn vắt, c lẽ v thế m đất đai, ruộng đồng khng mu mỡ, ph nhiu. Thng bảy trời nng như nung, my đứng lặng khng buồn tri, nhn ra hai bn đường chỉ thấy những đồi ct nối tiếp nhau trắng xa đến rợn rng, duy nhất thứ cy xương rồng thn đầy gai tua tủa, ti chợt nghĩ " đất cy ln sỏi đ" l đy. Lm sao để sống với những giải đất kh cằn như thế, vậy m trn chặng đường ti đ đi qua, vắt vẻo lưng chừng đồi l những căn nh gỗ nằm cheo leo giữa cảnh ni rừng hoang d, con đường đất b ngoằn nghoo giữa những nương sắn nương khoai. Đi qua một nghĩa trang c những ngi mộ gần như chm khuất dưới ct bỏng v bng cy phi lao, ngoi cổng nghĩa trang c tấm bảng vẽ hng chữ " Chờ Ngy Sống Lại" bỗng nghĩ m ngao ngn. Tuy biết rằng do niềm tin tn gio m hy vọng ngy sống lại, nhưng sống lại để m sống trong điều kiện th thảm như vậy th th xin được yn nghỉ nghn đời dưới lng ct bỏng.

Dừng lại thị trấn Đng H để lang thang trong khu chợ đầy gi ct v hừng hực nng v gi Lo thổi về, nhn mấy con lợn cỏ bụng ỏng đi lang thang xục mỏm vo ụ đất, bữa cơm trưa hm ấy hnh như c ct lẫn với cơm. Gi nng v ct bụi, khiến đi mắt lc no cũng đỏ cộm ln. Ti bắt gặp những b mẹ miền Trung ngho khổ, o v vai, trn đi vai gầy khẳng khiu gnh lỏng chỏng mấy mn qu nh qu trng rất tội. Một bữa cơm nh qu bất chợt gh mắt nhn, chỉ l bt muối vừng, đĩa rau lang luộc v bt nước mắm mặn giầm ớt đỏ cay x, mấy đứa trẻ con quần o bẩn thỉu vy xung quanh nồi cơm gạo hẩm cha bt ra chờ đợi, những đi mắt trẻ thơ tội tnh trn một qu hương khốn khổ. By giờ ở những vng qu miền Trung, Nam, Bắc c cn những đứa b như thế khng nhỉ?

Khi chuyến xe sắp tới sng Bến Hải để đi qua pha bn kia, ranh giới giữa Nam v Bắc thời kỳ chiến tranh, tự nhin lng chng xuống một nỗi buồn mnh mang kh tả. Lc xe tới cầu Hiền Lương, đa số l người Bắc về thăm qu sau bao nhiu năm chiến tranh, ai cũng cố nhn xem con sng ny c g đặc biệt hơn những con sng khc, để bao năm đ trở thnh vết hằn trong lng người dn Việt. Cầu Hiền Lương đ cũ, long xng xọc ln như một người gi gần gy hết xương cốt , m vẫn cố sống để chờ những đứa con đi xa trở về. Sng Bến Hải hẹp t chỉ bằng một ci nhnh của dng sng Hậu, phong cảnh hai bn bờ xơ xc, ấy thế m lại c sức đẩy giạt người dn hai miền Nam Bắc tới hai mươi năm, ấy thế m c người đ bỏ xc khi vượt dng sng tm về gia đnh, anh em bn ny bờ vĩ tuyến.

Hnh như chuyến xe hm ấy đi ngang sng Bến Hải lại im ắng lạ thường, ti cứ hnh dung trong mỗi nhịp đập của tri tim mỗi người, đều dấu kn tiếng thở di hay cht nghẹn ngo cố nn xuống để khỏi bật ra tiếng khc v xc cảm. Khng ai ni cu g, mắt đăm đắm nhn xuống dng sng m đềm vẫn lặng lờ tri, nhưng ci buồn của một chiều qua sng Bến Hải vẫn mang theo nhiều ray rứt. Cuối cng th chiến tranh chấm dứt, những hoang tn đổ nt vẫn cn đ, đất nước chưa hồi sinh, miền Trung ngho qu, bom đạn đ đo xới ruộng đồng kh cằn thnh những chiếc ao cạn khng nước, nứt nẻ v thng h nghiệt ng. Ti khng hiểu tại sao người dn ở đy c thể chịu đựng nổi suốt bao nhiu năm di với chiến tranh, với kh hậu khắc nghiệt như vậy. Con đường đầy ổ g khiến chiếc xe nghing ngả như sắp ng, hnh khch lắc lư thấm mệt, tiếp tục cuộc hnh trnh đi về hướng Bắc của Tổ Quốc, qua nhiều vng đồi đất đai kh cằn v những lm sim tm trải tt vo những lng thn thấp thong bng tre xanh.

Nghỉ một đm ở Đồng Hới, buổi chiều ra tắm tt giặt giũ ở một chiếc ao vung, xung quanh ao trồng nhiều cy bạch đn, phong cảnh xem c phần thơ mộng. Người đn b đưa cho khch chiếc bnh đa rắc vừng nướng, mn qu nh qu miền Bắc, mắt hướng ra mặt ao nhoẻn miệng cười, ni với khch m như ni với mnh:

" Hết chiến tranh rồi, cy cỏ cũng mọc lại, con người cũng khng cn ght nhau..."

Khng biết b ta định ni g, bấy nhiu năm chia la nay cng ngồi cạnh nhau gần gũi như lc ny, khng nỡ no nhớ nữa tiếng bom rền, khng nỡ no nhớ tiếng đại pho dội vo thnh phố lc nửa đm. Bt nước tr tươi lm trằn trọc kh ngủ, tối ấy trăng treo trn những cy bạch đn trồng xung quanh ao, dưới nh trăng miền đất kh cằn cũng đỡ vẻ th lương. Mặt trăng tự nghn xưa vẫn l mn qu v gi của trời, n tỏa sng trn khắp cc nẻo đường đất nước, đm ấy cũng nghing mnh soi xuống mặt ao một giải lụa vng sng snh. . . .

Sng hm sau trời vừa hừng sng , chuyến xe đ ln đường. Buổi sng gi Lo vẫn thổi mạnh, hai bn đường thảm cỏ lau rạp xuống trắng xa cả một cnh đồng kh khốc. Ti đ c dịp đi ngang con sng Gianh, một dng sng lịch sử nổi tiếng đ được đưa vo bi học đầu đời của trẻ em Việt Nam:

" Đy sng Gianh, đy bin cương thống khổ

Đy sa trường, đy nấm mộ trời Nam,

Đy dng sng, dng mu Việt cn loang,

Đy cổ độ, xương tn xưa chất đống..."

Oi những con sng buồn trong lịch sử dn tộc, vẫn cn đy khi dng nước vẫn khng thể cuốn đi những nỗi buồn trong lng người dn Việt. Con sng Gianh nghe trong bi học lịch sử l đy, nhn dng nước chảy m lại hnh dung ra cảnh chia la nồi da xo thịt thời Trịnh Nguyễn phn tranh, tai ch đổ ln đầu người dn, lại ngậm ngi v sự phn rẽ bằng một dng sng oan nghiệt.

 

Từ Đồng Hới đi Vinh phải qua một chuyến ph trn sng Nhật Lệ, chiếc ph miền Bắc cũng ngho nn tội nghiệp như đời sống của người dn ngoi ấy. Khng biết by giờ đ cải tiến như thế no, chứ chiếc ph ngy ấy gần như l một chiếc x lan, khng c my chạy, được ko đi bằng một chiếc đầu my, vận tải được vi chiếc xe v khch bộ hnh. Ph cập vo bến Thủy, xe chạy vo thnh phố cn đang xy dựng dở dang, khng đi xa lắm đ thấy những xm lng miền Bắc, lũy tre xanh bao bọc quanh lng, ụ rơm kh, bụi chuối, thấp thong bng người đi trn con đường lng lt gạch đỏ đ bạc mu thời gian.

Những con sng ở qu hương suốt ba miền NamTrung Bắc, dng sng no c tội tnh g như người dn qu ti no c tội tnh g, dng nước cứ m đềm chảy theo năm thng, lại nghe như trong tiếng sng bao lời thở than của những oan hồn dn Việt. Nỗi m ảnh đ đ in su vo tm khảm, để đến nỗi khi qua sng Bến Hải, hay sng Gianh để bước vo ranh giới của miền Trung Bắc bộ, lại nghe như dng nước chuyn chở mối tương tn cốt nhục, để nỗi buồn cứ phảng phất mi đến nghn sau.

Ti cn đi qua những dng sng của miền Bắc, qua cầu Hm Rồng trn con sng M ở Thanh Ha, nằm vắt trn hai mỏm ni vi, cy cối hnh như trơ trụi khng ngc đầu ln nổi với ci nng ma h, vẳng ln dư m của vần thơ " Sng M gầm ln khc độc hnh" cn vang vọng mi trong lng. C ai đ chỉ cho ti nhn những giải ni pha xa, rồi ni đ l giang sơn của anh hng o vải L Lợi, chiu mộ nghĩa qun để chống kẻ th phương Bắc. Sắp bước vo H Nội, chuyến xe lửa chạy qua cầu Long Bin, nhn xuống dng sng Hồng nước đỏ ngầu như mu.

* * *

Qu ti c ni Tản sng Đ, thế nhưng mặt mũi con sng Đ ra sao th ti chưa biết. Chỉ biết rằng cch H Nội độ su mươi cy số, c những vng đồi thấp v rặng ni Ba V mờ mờ trong mn sương , uốn quanh chn ni l con sng Đ lượn theo những lng mạc vng Trung Du Bắc Việt. Con sng Đ ở qu ti vẫn chỉ l hnh ảnh mịt mờ lẫn lộn với những con sng rộng miền Nam, con sng di miền Trung, v qua một bản nhạc m ti đ được thưởng thức:

"Ai qua bến Đ giang, cho ti nhắn vi cu, thương về mi tranh ngho bn hng cau. Chia ly đ từ lu, i thương nhớ lm sao, bao nhiu bng hnh qu cũ năm no. Ti thương mi cho lơi, trn manh o tả tơi, của người li con đ trn dng nước. . . "

Ti khng nhớ được tn người đ sng tc bản nhạc trn, nhưng những g người ấy diễn tả, đ khiến lng kẻ xa qu ngậm ngi thương cảm. Ti sinh ra ở miền Bắc, lớn ln ở miền Nam, ti yu những con sng ngho đất Bắc, cũng như những dng sng ph sa mu mỡ ở miền Nam, yu nt thơ mộng v buồn b của những con sng miền Trung v yu dng sng như yu qu hương vậy. Cho đến by giờ, mỗi lần đứng bn một bờ sng ở qu người, cũng nước, cũng my, cũng trời thnh thang gi lộng, vậy m lng vẫn mnh mang nhớ hoi cọng hoa lục bnh nhấp nh trn đầu sng , khi chuyến ph sang sng vo một buổi hong hn trn sng Hậu.

Nguyn Nhung, 2003.