Hạnh phúc một chiều

 

Đọc hồi kư “Tôi phải sống” của Linh mục Nguyẽn Hữu Lễ vừa phát hành vào cuối năm 2003 tại Hoa Kỳ, Canada và Úc Châu, tôi suy gẫm một triết lư sống mà người ta đă t́m được trong những hoàn cảnh bi thảm tận cùng nhất của cuộc đời tù tội. Người ta đă hoá giải được những khổ đau cùng cực trong cảnh tù đày để được hạnh phúc - thứ hạnh phúc mà tôi tạm gọi nó là "hạnh phúc một chiều".

Thông thường con người ở bất cứ trong một khung cảnh xă hội nào cũng mong muốn t́m kiếm hạnh phúc trong những tương quan sinh hoạt với người khác. Hạnh phúc gia đ́nh trong đó có vợ chồng, con cái ông bà, thân thuộc; hạnh phúc xă hội trong đó có thể có bạn bè hay đồng nghiệp. 

H́nh Lê Thiện Phúc và Lưu Thị Thanh Nhàn tại Đà Lạt ngày 9 tháng 11 năm 1999

Các loại hạnh phúc nầy thường cần phải có ít nhất là hai yếu tố căn bản th́ người ta mới đạt được, đó là sự hợp tác, đóng góp tích cực và chân thành của ít nhất hai người liên hệ với nhau trong các sinh hoạt hàng ngày. Nếu trong hai người mà chỉ có một người đóng góp tích cực bằng hành động, cử chỉ hay lời nói th́ cái hạnh phúc nầy trở thành một thứ "hạnh phúc một chiều" trong đó có những hương vị đắng cay, chua chát, có những sức cố gắng chịu đựng giấu kín trong tận đáy tâm hồn của người không c̣n cách lựa chọn nào khác tốt hơn. Người ta phải chấp nhận loại "hạnh phúc một chiều" để cảm thấy ḿnh có hạnh phúc vẫn tốt hơn là không hạnh phúc chút nào!

Triết lư sống "hạnh phúc một chiều" trong tập hồi kư "Tôi phải sống" của Linh mục Nguyễn Hữu Lễ cho ta nhiều bài học thật vô cùng quư giá, đặc biệt về hai khía cạnh tâm linh và xă hội loài người.

Về khía cạnh tâm linh dưới cái nh́n của Thiên Chúa Giáo th́ Linh mục tác giả tin rằng ngài phải chịu tù đày, bị hành hạ, bị đánh đập, dă man trong suốt 13 năm năm tù, và ngài đă trở thành một trong những người tù chính trị từ miền Nam ra Bắc cuối cùng được trả tự do, chính là do ư của Đức Chúa Trời muốn cho Ngài tiếp tục kéo dài kiếp sống tù đày như vậy để làm nơi nương tựa tinh thần rất cần thiết cho nhiều tù nhân khác. Khi tin tưởng như vậy tự nhiên Ngài thấy được hạnh phúc trong cảnh tù, một thứ hạnh phúc vị tha siêu h́nh và thật cao quư. Nhờ đó Ngài đă vượt ra khỏi những khát khao, ước vọng b́nh thường của con người trong những giây phút cuối cùng của kiếp sống tù đày với tâm trạng bâng khuâng khi được lệnh cho về: Ngài không biết chắc là cảnh sống bên ngoài có được hạnh phúc hơn không, v́ đối với Ngài th́ "được cho về” có nghĩa là "ra khỏi một nhà tù nhỏ để bước vào một nhà tù lớn – nhà tù Việt Nam"!

Dưới một cái nh́n Phật Giáo th́ cảnh tượng bị hành hạ, tra tấn vô cùng dă man của Linh mục Nguyễn Hữu Lễ là một hiện tượng Nhân Quả gắn liền với đời sống của tất cả những người trong cuộc, tức là nạn nhân và tác nhân. Triết lư Nhân Quả của Phật Giáo, cũng như nhiều triết lư của các tôn giáo khác là dựa vào ḷng tin. Người Phật tử tin "nhân nào quả nấy", nghĩa là trồng cây nào th́ hái được quả đó chớ không thể được quả khác. Cây ngọt th́ cho ra trái ngọt, cây đắng th́ cho ra trái đắng. Luật Nhân Quả ảnh hưởng trong chuổi đời liên tục – quá khứ, hiện tại và vị lai - của mọi người. V́ vậy, ta không thể nào biết được những ǵ ḿnh đă làm trong đời trước, nhưng tin rằng những hậu quả của việc đă làm ḿnh sẽ nhận được trong hiện tại hay tương lai. Đó là những cái nợ ḿnh phải trả hay những cái ân ḿnh được trả; tất cả đều do cái luật Nhân Quả mà ra. Cũng liên quan tới chuyện Nhân Quả nầy, tác nhân gây ra biết bao khổ đau, sóng gió cho nhiều người ở trại tù cải tạo Thanh Cẩm là Bùi Đ́nh Thi giờ đây đang ngồi tù tại Hoa Kỳ mà không biết số phận tương lai của tên hung thần nầy sẽ ra sao; nhưng theo luật Nhân Quả th́ hắn ta sẽ phải nhận những cái hậu quả tương xứng!

Đó là nói về khía cạnh tâm linh về triết lư sống "hạnh phúc một chiều" trong tập hồi kư "Tôi phải sống" của Linh mục Nguyễn Hữu Lễ. Về khía cạnh xă hội loải người, ta cũng có thể rút ra được những bài học quư giá cho cuộc đời.

Chắc hẳn trong chúng ta ai cũng công nhận một thực trạng trong đời sống của con người là không ai mà không từng trải qua một sự đau khổ; và ngay cả trong môi trường hạnh phúc cũng có sự đau khổ! Như trên đă đề cập, hạnh phúc của con người thông thường liên hệ hay ảnh hưởng tới nhiều người và ít nhất là hai người. Ngoại trừ những bậc Thiền Sư, hay những người bi quan, tiêu cực chán đời, chắc ít có ai t́m được hạnh phúc trong cô đơn. Như vậy ở đây chúng ta chỉ bàn về cái hạnh phúc b́nh thường trong đó có ít nhất là hai người liên hệ, mà điển h́nh nhất là hạnh phúc vợ chồng.

Chúng ta lấy hạnh phúc vợ chồng làm đầu đề câu chuyện bởi v́ nó rất phổ thông và là phản ảnh của nỗ lực t́m kiếm hạnh phúc lứa đôi. Một đôi nam nữ t́m đến với nhau, kết bạn tâm t́nh để rồi có thể trở thành vợ chồng chỉ v́ muốn t́m hạnh phúc với nhau. Ước vọng của họ là có được hạnh phúc, một thứ hạnh phúc “hai chiều”, nghĩa là có cho đi và có lấy lại. Ước vọng nầy cũng chẳng khác ǵ ước vọng của một kẻ đầu tư, hay một người theo đạo Phật làm công việc phước thiện với hy vọng sẽ nhận được cái “quả” tốt!

Tuy nhiên sinh hoạt vợ chồng với ước mong t́m được hạnh phúc khác với sinh hoạt của một người đầu tư kiếm lời, hay một người hành đạo muốn t́m được sự an lạc, bởi v́ trong sinh hoạt vợ chồng đ̣i hỏi phải có sự đóng góp trực tiếp bởi cả hai tác nhân bằng cử chỉ, hành động hay lời nói, tức là phải có tác động trực tiếp hai chiều, c̣n trong sinh hoạt đầu tư hay tôn giáo th́ chỉ có tác động một chiều mà thôi. Bởi vậy cái hạnh phúc t́m được trong sinh hoạt vợ chồng là thuộc loại "hạnh phúc hai chiều", một thứ hạnh phúc trọn vẹn mà cập vợ chồng nào cũng mơ ước trong một mái ấm gia đ́nh.

Tuy nhiên không phải cập vợ chồng nào cũng t́m được thứ hạnh phúc hai chiều; hay nói khác đi, có nhiều lúc người ta cũng phải t́m một thứ hạnh phúc một chiều khi không c̣n cách lựa chọn nào tốt hơn! Thứ hạnh phúc một chiều mà Linh mục Nguyễn Hữu Lễ đă t́m được trong 13 năm tù không phải là không có những đắng cay, tủi nhục như chúng ta đă biết sau khi đọc qua tập hồi kư “Tôi phải sống” của Ngài. C̣n biết bao trường hợp "hạnh phúc một chiều" của người đời chắc cũng xen lẫn những đắng cay tiêu cực tương tợ! Người ta chấp nhận thứ hạnh phúc một chiều chỉ v́ không c̣n cách lựa chọn nào tốt hơn. Người ta miễn cưỡng chấp nhận nó, cho dù phải kéo dài cho đến cuối đời!

Điều mỉa mai chua chát nhất là cái hạnh phúc một chiều của Linh mục Nguyễn Hữu Lễ đă được tạo ra một phần do tác nhân mà đáng lẽ là người phải biết kính trọng Ngài, bởi v́ người đó là một tín đồ Thiên Chúa Giáo! Hạnh phúc một chiều trong sinh hoạt vợ chồng cũng có những điều mỉa mai chua chát không kém! Vợ hay chồng đáng lẽ phải là đầu ấp tay gối, nghĩa là người thân, chung đụng gần gũi nhất trong cuộc sống hàng ngày. Thậm chí người ta c̣n huyền thoại hoá sự quan hệ vợ chồng: người vợ chính là một phần thân thể của người chồng được tách ra tạo thành người bạn đời để giúp hoá giải nổi cô đơn! Câu truyện ông Ê-dông và bà Ê-và cho ta biết như vậy và nó c̣n hàm ư mô tả mức độ gắn bó thiết tha trong t́nh nghĩa vợ chồng. Mức độ gắn bó thiết tha như thế nào có lẽ nhiều người từng sống hạnh phúc trong một mái ấm gia đ́nh chắc đă hiểu rơ. T́nh yêu nam nữ hay vợ chồng cũng có nhiều huyền thoại thật thanh cao và cai đắng. Người ta sẵn sàng hy sinh tất cả cho nhau, v́ yêu thương chân thật, và cũng v́ muốn đem lại cái hạnh phúc hai chiều cho nhau. Tiếc thay, có nhiều cập vợ chồng vẫn chỉ có được thứ hạnh phúc một chiều chỉ v́ không c̣n cách lựa chọn nào tốt hơn! Họ chấp nhận hạnh phúc một chiều trong một nổi buồn dai dẳng thâm sâu được giấu kín tận đáy tâm hồn cho tới ngày cuối của cuộc đời.

Lẽ tất nhiên hạnh phúc một chiều đâu trọn vẹn nồng thắm như cái hạnh phúc hai chiều mà người trong cuộc nhất định phải cảm nhận được khi so sánh những chặn đường đời mà họ đă đi qua. Tại sao họ không có đủ sáng suốt để cho nhau một niềm vui trọn vẹn trong cái hạnh phúc hai chiều? V́ thiếu can đảm, v́ chủ quan, mù quáng, không thấy được cái giá trị trách nhiệm của chính ḿnh trong tiến tŕnh sinh hoạt gia đ́nh. Họ không thoát ra được cái thói quen cố hữu là chỉ thận trọng trong hành vi, cử chỉ và lời nói với người ngoài bằng các khuôn phép lịch sự, lễ nghi, mà không làm được với người ḿnh thân cận nhất trong cuộc sống hàng ngày!

H́nh Lê Thiện Phúc (trái), Lê Ngọc Ánh (phải) và hai con của Ánh chụp vào tháng 4 năm 1990 tại San Jose, Ca.

H́nh ảnh của sự hoà hợp và hạnh phúc trong sinh hoạt vợ chồng có thể hiện ra tại nhiều nơi, trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. H́nh ảnh một người đề nghị một người làm theo dĩ nhiên thấy đẹp hơn là một cuộc giằng co, căi vă, tranh luận tay đôi nhất là ở những nơi công cộng! Tại sao người ta không thể tự giới hạn và bỏ quách cái "tôi" đáng tội nghiệp của ḿnh để chiều ư người ḿnh yêu thương nhất, mà chính thái độ nầy là yếu tố căn bản để đem lại hạnh phúc cho vợ chồng? Một thứ hạnh phúc hai chiều mà cập vợ chồng nào cũng mong có được, nhưng nhiều khi không có được chỉ v́ sự mù quáng, chủ quan cố hữu của con người. Người ta không có đủ sáng suốt nhận ra khuyết điểm của ḿnh. Người ta không có đủ can đảm và chân thật để sửa đổi khuyết điểm của ḿnh để hậu quả là phải chấp nhận cái hạnh phúc một chiều hay là tan ră,chia ly để rồi phải sống trong cảnh đời cô độc, quạnh hiu. Đây cũng là một điều mỉa mai, thật phủ phàng và cay đắng trong kiếp người.

Lê Thiện Phúc

Melbourne, cuối tháng 1 năm 2004.