MỘ CỤ CỬ NHÂN PHAN VĂN TRỊ

GIỮA VƯỜN CAM PHONG ĐIỀN

 

Bài của

L ê C ầ n Th ơ

 

Những cành lá mượt xanh.

Những chùm trái óng ả mọng nước. Cơn gió buổi trưa hiếm hoi xuyên qua vườn cam, âm thanh lao xao lạ lùng. Tôi đang sống trong phút giây yên ả nhất ở miền quê miệt vườn oằn sai trái ngọt, đất đai màu mỡ phù sa sông Hậu bồi đắp từ bao đời nay. Con rạch Cái Tắc đầy nước ngọt mát, sóng gợn nhấp nhô gợi h́nh ảnh năm xưa nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị trên bước đường lưu lạc về đây “dạy học, vui thú nông thôn, rong chiếc thuyền câu trên sông nước".

Cách cầu Trà Niềng khoảng 800 thuớc, vào sâu con rạch Cái Tắc thuộc ấp Nhơn Lộc 1, xă Nhơn Ái (Phong Điền) nay thuộc quận Châu Thành, tỉnh Cần Thơ, chúng ta dễ dàng thấy được những ḍng chữ "NƠI ĐÂY YÊN NGHỈ NHÀ THƠ YÊU NƯỚC PHAN VĂN TRỊ” ghi trên một tấm bảng nơi cổng xây gạch c̣n trắng màu vôi. Lối đi tráng xi măng, hai bên đặt 4 băng đá mài của quận Giồng Trôm (Bến Tre) gởi tặng nhân dịp ngôi mộ được trùng tu và xây sửa lại. Mộ nhà thơ hôm nay được xây lại bằng đá mài trên nền cao, có một tấm bia khắc tên họ, năm sinh, năm mất; có nhà lưu niệm bên trong đặt bức tranh sơn dầu họa chân dung (do họa sĩ Hồ Nguyên thực hiện), có đôi câu đối và có hai câu thơ bộc lộ khí tiết của cụ. Đây là công tŕnh trùng tu mà ngành văn hoá tỉnh và địa phương góp công thực hiện sau lần hội thảo khoa học về Phan Văn Trị năm 1985 nhân có những chuyển biến gọi là "đổi mới” thời đó. Di tích văn hoá nầy cũng đă được bộ văn hóa Hà Nội ban hành quyết định công nhận.

Trong thời chiến tranh, đằng đẳng nhiều năm, kể từ ngày 16 tháng 5 năm Canh Tuất (22-6-1910) khi cụ Phan Văn Trị mất và được chôn cất trên đất của Cai tổng Lê Quang Chiểu - là học tṛ của cụ Cử nhân, giỏi văn chương và có khí tiết như thầy học - đến sau nầy, mộ cụ đă bị bỏ hoang phế. Trên tuần báo Tri Tân số 75 ra ngày 10-12-1942, nhà báo Kiều Thanh Quế đăng bài "Hoài niệm vong linh Cử Trị - ngôi mả hoang"có đoạn :

"... Tưởng ít ra cũng là một ngôi mả tầm thường. Nhưng hỡi ôi ! Không mộ bia, không tam cấp đá, không có g̣ đất đắp vun lên, chỉ bằng phẳng một tấm cỏ khâu xanh ŕ ! Phi chú Thủ bộ Thừa làng Nhơn Ái, chắc ngày nay không c̣n ai làm sao biết được đó là nơi yên nghỉ ngàn thu của một thi tài lỗi lạc, một trung thần nghĩa sĩ của bản triều hồi Pháp Nam sơ giao như Cử Trị"(...).ỢLúc ra về, lần chót tôi quay lại nh́n ngôi mả Cử Trị, ngậm ngùi thương cho nơi yên nghỉ của một thi sĩ tiết tháo nay đă hoang tạ, thê lương!".

Cũng trên tuần báo Tri Tân, năm 1942, Bác sĩ Lê Văn Ngôn - Hội trưởng Hội khuyến học Cần Thơ (từng tổ chức cuộc thi văn chương Bùi Hữu Nghĩa năm 1943 và đă trao giải nhất cho tác phẩm ĐỒNG QUÊ của PHI VĂN (Lâm Thế Nhơn) - đă viết : "Bước thêm ít bước, ông Thủ bộ chỉ khoảnh đất bằng thán và nói : Đây là ngôi mộ của ông Cử. Trời !... Ngôi mộ không nấm ! Mưa nắng, gió sương đă xô chài nấm mồ đến phẳng ĺ ! Như để đánh dấu, như thay mộ bia, một chéo nắp quan tài đă lồi lên khỏi mặt đất hơn hai phân !"

Đọc lại những lời mô tả trên đây khiến ḷng ta ngậm ngùi, chua xót cho thân phận một nhà thơ. Măi đến những năm sau nầy, việc tổ chức hội thảo khoa học và góp công sức trùng tu phần mộ, di tích văn hoá được công nhận là một việc làm, trên phương diện văn hoá dân tộc, mang đầy ư nghĩa. Như việc Hội Khuyến học Cần Thơ trùng tu mộ cụ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa năm 1942 và Trung Tá Lê Văn Giàu cùng thân hào nhân sĩ Quận Nhứt thị xă Cần Thơ trùng tu lần nữa vào năm 1974. Ở khía cạnh nầy, chúng ta không đề cập đến quan điểm chính kiến, v́ đối với các danh nhân nước nhà, việc bảo tồn di tích là việc cần thiết của cả dân tộc... suốt quá tŕnh dựng nước và giữ nước. Thế nhưng, "nơi yên nghỉ"của nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị khi thực hiện vẫn c̣n đôi chút thiếu và sai cần nên sớm chấn chỉnh lại cho vẹn toàn. Di tích chưa có khắc "bằng công nhận"và chưa có bảng ghi tóm tắt "hành trạng"của nhà thơ để những du khách ghé tham quan nhất là ngoại kiều có thể hiểu được đôi nét về cụ. Hai câu đối khi thực hiện thiếu một chi tiết ; hai câu thơ trích dẫn đă viết sai lỗi chính tả. (Hai chi tiết thiếu và sai này măi đến khi có một bạn đọc góp ư trên tờ báo Hậu Giang, mới được sửa lại cho đúng).

Bút chiến đấu hào hùng, "lời sáng, nét cao (thiếu dấu đóng ngoặc ") vang vọng

Niềm căm thù quyết liệt "tấm trinh, ḷng sắt"sáng ngời.

Câu thơ :

Đừng mượn hơi hùm run (đúng là rung) nhát khỉ

Ḷng ta sắt đá há lung lay.

Cả bốn câu viết theo hàng dọc, đọc từ trên xuống và từ trái sang phải, dù viết chữ Việt nhưng cấu trúc theo dạng chữ Hán.

Phan Văn Trị là một nhà thơ yêu nước, quê làng Hưng Thạnh, huyện Bảo An, tỉnh Bến Tre (nay thuộc huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre). Cụ sinh năm Canh dần 1830. Năm Kỷ dậu 1849 cụ thi đỗ Cử nhân, nhưng thấy thời cuộc rối ren không ra làm quan, sống đạm bạc ở làng B́nh Cách (Tân An). Khi giặc Pháp chiếm Gia Định, cụ cùng các sĩ phu yêu nước đă xướng phong trào "tị địaỢ, lui về đồng bằng sông Cửu Long, tích cực cổ động dân chúng ủng hộ các nhóm kháng chiến. Thời gian ở Vĩnh Long, cụ lui tới hợp tác với cụ Nguyễn Đ́nh Chiểu, Nguyễn Thông, Hồ Huân Nghiệp... và các cụ thường gặp nhau bàn chuyện thơ văn ở lầu Văn Xương Các.

Đến lúc giặc Pháp chiếm miền Tây, cụ Cử Trị dời về cư ngụ ở làng Nhơn Ái, Phong Điền - Cần Thơ, ở ẩn dạy học, và thú tiêu khiển của cụ là ngồi xuồng thả câu trên sông nước đồng quê hiền hoà thơ mộng. Thời gian nầy, cụ giao du với Huỳnh Mẫn Đạt, Bùi Hữu Nghĩa, cảm hoá cai tổng Lê Quang Chiểu (vốn là học tṛ của cụ) bỏ quan, giữ tiết tháo trong thời mất nước.

Năm Canh tuất 1910 cụ mất, thọ 80 tuổi. Phần mộ trên đất Cai tổng Chiểu tại Phong Điền như đă đề cập ở trên. Thơ văn cụ Cử nhân Phan Văn Trị c̣n lưu truyền rất nhiều, đầy tính chiến đấu, thanh cao, có khí tiết. Ḷng yêu nước chan chứa trong bài Thất thủ Gia Định và bài Thất thủ Vĩnh Long. Sôi nổi nhất là những bài thơ họa với Tôn Thọ Tường nhằm lên án bọn người cam tâm làm tay sai cho ngoại xâm.

Cụ có công đầu và nổi tiếng trong cuộc bút chiến chống Tôn Thọ Tường (1825-1877), người bạn thơ của cụ trước đây trong nhóm Bạch Mai Thi Xă, người huyện B́nh Dương, phủ Tân B́nh, tỉnh Gia Định đă ra làm tay sai cho giặc Pháp. Bị dư luận lên án gắt, Tôn Thọ Tường làm bài thơ Từ Thứ Quy Tào để ngụy biện cho hành động phản dân hại nước của y. Phan Văn Trị công kích luận điệu của Tôn Thọ Tường bằng bài Hát Bội. Cuộc bút chiến dưới h́nh thức hoạ thơ nổ ra. Tôn Thọ Tường làm 10 bài thơ liên hoàn tự thuật, tán dương sức mạnh vật chất của thực dân, cho rằng lực lượng kháng chiến non kém không thể chống nổi và thực tế những người kháng chiến đă lâm vào cảnh bi thảm. Họa, Phan Văn Trị mắng Tôn Thọ Tường là "đứa nguỢ, “thằng hoangỢ, là kẻ "đáy giếng trông trời trơ mắt ếch", là "đứa dại trót đời già cũng dại". Cụ đă thách thức:

Đừng mượn hơi hùm rung nhát khỉ

Ḷng ta sắt đá há lung lay

Tôn Thọ Tường lại làm bài Tôn Phu Nhân Quy Thục, ḥng lấy đạo “tam ṭng"của lễ giáo phong kiến phương Bắc, lấy chính thống của nhà Hán làm cái mộc che đậy những việc làm vô đạo. Trong cuộc hoạ thơ chống Tôn Thọ Tường, Phan Văn Trị đă lôi cuốn được đông đảo sĩ phu Nam kỳ vào cuộc bút chiến: Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt... và đă gây được hậu thuẫn mạnh mẽ của dư luận chúng yêu nước khắp mọi miền. (Theo Lê Chí Dũng)

Ngày nay, theo hương lộ 4 (c̣n gọi là tuyến lộ ṿng cung), qua những địa danh quen thuộc “Cái Răng, Ba Láng, Vàm Xáng, Phong Điền...”cách thành phố Cần Thơ khoảng 17 cây số, du khách có thể được hướng dẫn đi thăm mộ cụ Cử nhân Phan Văn Trị, sẽ thấy được t́nh cảm yêu thương của miền quê sông nước với chợ nhóm trên sông, với những vườn cam Phong Điền trĩu oằn trái ngọt; sẽ cảm thông với tấm ḷng của nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị trước khi gởi nắm xương tàn nơi đây, và cũng đă có một thời gian dài trong chiến tranh, ngôi mộ bị hoang phế thảm buồn.